Executieve functies (EF) zijn de denkprocessen in je hersenen die je helpen om je gedrag te sturen, doelen te stellen en deze te bereiken. Ze zijn belangrijk voor ons dagelijks leven en bij het maken van goede keuzes. 
Daarnaast zorgen ze ervoor dat je een balans kunt vinden tussen wat er van je gevraagd wordt, wat je nodig hebt en je verantwoordelijkheden.

Executieve functies zijn een verzamelnaam voor verschillende processen in de hersenen. Deze functies ontwikkelen zich vanaf de geboorte tot ongeveer 23 jaar en groeien vaak in fases. Krijgt een kind of jongere in deze periode hersenletsel, dan kan dit de ontwikkeling en het gedrag direct beïnvloeden.

De executieve functies kunnen door middel van een neuropsychologisch onderzoek (NPO) onderzocht worden. 

Hieronder vindt u een overzicht van enkele veelvoorkomende executieve functies:

• Impulsiviteit: (Respons-inhibitie) Dit is het vermogen om na te denken voordat er actie wordt ondernomen, dus dat je nadenkt voordat je iets doet.

• Inhibitie: Het vermogen om een impuls te kunnen onderdrukken of afremmen van een impuls. Dit speelt ook een belangrijke rol bij het kunnen volhouden van gerichte aandacht.  (doen/gedrag)

• Emotie regulatie emoties reguleren om doelen te behalen of gedrag te controleren. (planning/regulering)
• Doelgericht gedrag (metacognitie) (doen/gedrag)

• Flexibiliteit: De vaardigheid om je aan te passen aan veranderende omstandigheden. Maar ook het herzien van je plannen als zich er belemmeringen of tegenslagen voordoen, zich nieuwe informatie aandient of er fouten worden gemaakt. Problemen met flexibiliteit kunnen leiden tot persevereren.  (doen/gedrag)

• Taakinitiatie: Het vermogen om direct en efficiënt met een taak te starten.

• Werkgeheugen: De vaardigheid om informatie in het geheugen te houden bij het uitvoeren van complexe taken en te sorteren wat relevant is en wat niet relevant is om te onthouden. (denken/cognitie)

• Planning: De vaardigheid om een plan te maken, een doel te bereiken of een taak te voltooien. Beslissen wat belangrijk is en wat niet. (denken/cognitie)

• Organisatie: Het vermogen om systemen te ontwikkelen en te onderhouden om op de hoogte te blijven van informatie of benodigde materialen.  (denken/cognitie)

• Volgehouden aandacht /Aandacht  (doen/gedrag)

• Timemanagement: De vaardigheid om tijd in te schatten, hoe lang iets duurt, hoe je de tijd het beste kunt verdelen en hoe je op tijd kunt werken. (denken/cognitie)

Problemen met executieve functies na hersenletsel /
Executieve functiestoornissen

Executief disfunctioneren treedt op wanneer één of meerdere van de eerder genoemde functies niet meer goed werken als gevolg van hersenletsel. Aangezien executieve functies een cruciale rol spelen in veel dagelijkse activiteiten, kunnen dergelijke problemen na hersenletsel een grote impact hebben.

Een aantal problemen die kunnen voorkomen bij iemand met executief disfunctioneren (NB: ieder letsel en ieder mens verschilt):

• Geen activiteiten meer kunnen organiseren.

• Niet weten waar te beginnen.
• Onvermogen de aandacht erbij te houden.

• Moeite met bijvoorbeeld koken doordat het overzicht ontbreekt om in welke volgorde welke logische volgende stap te organiseren "hoe? en hoe lang elke gaartijd, en met welke ingrediënten of welke pannen?". Koken valt onder multitasken.

• Niet meer flexibel kunnen omgaan met veranderingen (zie ook persevereren).
• Niet een nieuw plan kunnen bedenken bij tegenslag.
• Niet snel kunnen schakelen van de ene taak naar de andere.
• Niet kunnen bedenken hoe je de tijd het beste kan indelen voor een taak.

• Obsessief gedrag (met name bij letsel in de frontaal kwab of in de slaapkwab/temporaalkwab) zoals steeds tellen, zingen, tikken of hetzelfde gedrag vertonen)

• Moeite hebben met adequaat reageren in sociale interacties (met name bij letsel in de frontaal kwab)
  

• Impulsief gedrag (met name bij letsel in de frontaal kwab)

• Problemen met emotieregulatie (met name bij letsel in de frontaal kwab)
  

• Verstrooidheid, zie volgende hoofdstuk.

Verstrooidheid door hersenletsel

Verstrooidheid, het fenomeen waarbij mensen voorwerpen op volstrekt ongepaste plekken terugvinden, kan een uiting zijn van hersenletsel. Verstrooidheid wordt veroorzaakt door verstoringen in de hersenfuncties die verantwoordelijk zijn voor geheugen, aandacht en planning.
Geheugen, aandacht en planning zijn belangrijke onderdelen van hoe we dingen kunnen uitvoeren en organiseren (de executieve functies).

Dit leidt tot situaties zoals het vinden van sleutels in de vriezer of een portemonnee in de sokkenlade. Of vergeten waar je de auto hebt geparkeerd, het voor de derde keer opnieuw aanzetten van de wasmachine zonder het wasgoed erbij te doen, of het vinden van het telefoon in de koelkast. Deze onhandigheden zijn niet alleen frustrerend, maar kunnen ook een teken zijn dat de hersenen moeite hebben met het organiseren en onthouden van dagelijkse taken.

Geheugen

Geheugen is belangrijk voor hoe we dingen doen. Het helpt ons om informatie te onthouden en die op te halen wanneer we het nodig hebben. Bij hersenletsel kan het geheugen flink beschadigd raken. Dit kan ervoor zorgen dat we dingen vergeten of zelfs moeite hebben om ons verleden te herinneren.

Bijvoorbeeld, iemand die een hersenletsel heeft opgelopen, kan moeite hebben met het herinneren van afspraken of belangrijke data, wat zijn of haar dagelijkse leven aanzienlijk kan verstoren.

Aandacht

Aandacht is een belangrijk onderdeel van hoe we dingen doen. Het helpt ons om ons te richten op wat we moeten doen, terwijl we afleidingen van ons afschuiven. Als iemand een hersenletsel heeft, kan die aandacht minder worden. Dit kan leiden tot problemen zoals het steeds wegdwalen van gedachten tijdens een gesprek of het niet afmaken van een taak. Een voorbeeld is dat iemand moeite heeft om een boek te lezen omdat de gedachten steeds afdwalen. Het kan ook voorkomen dat iemand een heleboel onafgemaakte taken achterlaat. Terwijl de boodschappen in de koelkast worden opgeborgen, valt het op dat de groentelade vies is. Dus, even snel schoonmaken. Bij de kraan herinner je je dat de zeepdispenser aangevuld moet worden. Ondertussen blijven de boodschappen ongeorganiseerd liggen, of liggen te ontdooien, terwijl je toch de zeep aanvult. 

Planning

Planning helpt ons om duidelijker te zien wat we moeten doen en hoe we onze doelen kunnen bereiken. Bij mensen met hersenletsel kan het moeilijk zijn om plannen te maken. Dit kan betekenen dat iemand niet goed weet hoe ze een project in stappen moeten aanpakken of zelfs gewoon hun dag moeten indelen. Een voorbeeld is wanneer iemand moeite heeft met het organiseren van een gezinsuitje, wat kan leiden tot chaos en verwarring.

Hersengebieden betrokken bij executief functioneren

Onderzoek naar hoe de hersenen werken laat zien dat executieve functies vooral te maken hebben met het voorste deel van de hersenen, namelijk de frontale hersenschors of prefrontale cortex.

Wanneer er schade is aan de prefrontale cortex, wordt dit soms ook wel een 'frontaalsyndroom' genoemd. Dit betekent dat er vaak meerdere klachten zijn, zoals moeite met plannen en organiseren en werkgeheugen (ook wel executieve functies genoemd).

De laatste jaren uit nieuw onderzoek dat diepere hersengebieden zoals bijvoorbeeld het striatum ook een rol spelen bij executieve functies.

Het bovenste deel van het corpus striatum (een hersengebied) bestaat uit de nucleus caudatus en het putamen. Uit hersenscans blijkt dat de nucleus caudatus in het striatum een rol speelt bij taken die te maken hebben met plannen en organiseren (executieve functies). Dit betekent dat niet alle problemen met deze functies alleen komen door schade aan de (pre)frontale hersenschors.

Tips om je executieve functies te verbeteren

• Plan veeleisende taken op de tijden waarop je energieniveau en alertheid optimaal zijn.

• Plan taken in een eenvoudige stap-voor-stap benadering.  

• Neem regelmatig rustpauzes, haal diep adem en maak tijd voor lichamelijke en geestelijke ontspanning. Hierbij is te denken aan een koffiepauze, even praten met vrienden, een dutje doen, of een stukje wandelen.

• Maak gebruik van planning en geheugen app's (pictogenda, pictoplanner, remember the milk, Assist helpt, de werk app).

• Maak aantekeningen en bewaar die op vaste plaatsen. 

• Praat af en toe eens hardop om gedachten en acties te monitoren.

• Oefen verschillende strategieën om te bepalen welke het meest effectief is in verschillende situaties. Vraag dan aan jezelf wat je afleidt, waardoor je aandacht afzakt en noteer dat. Noteer ook wat je wel moet doen om een strategie te laten werken. Of wat je volgende keer anders moet doen.

Ook voor de naasten kan het soms lastig zijn om te weten hoe je moet omgaan met iemand met executief disfunctioneren. Hieronder een aantal algemene tips: 

• Probeer duidelijk grenzen en structuur aan te geven

• Leg plannen, taken en acties goed uit. Soms hoort hierbij het herhalen van stappen.

• Taken kunnen frustraties oproepen als het niet goed lukt. Besef dat angst voor falen of schaamte of angst voor boosheid van anderen ook mee kan spelen en geef steun. 

• Vermijd discussies en strijdpunten, blijf rustig. Probeer uit de eigen emotie te blijven en blijf uit een machtsconflict. Als het toch uit de hand loopt, neem even een time out, dan wijs je de persoon niet af maar je geeft jezelf en de persoon even rust en afleiding. Probeer daarna met vriendelijkheid terug te komen.
  Lees de tips van de pagina 'omgaan met agressie en boosheid'.
  Lees de tips hoe te communiceren met iemand met hersenletsel.
  

• Geef rust in huis, ook qua geluiden en andere storende prikkels.
  Prikkelarm = rust.

Kan iemand de regie voeren over het eigen leven?

Zelfs de meest intelligente mensen met hersenletsel kunnen moeite hebben met de regie voeren. Dat is niet iets om je voor te schamen. De ene taak lukt uitstekend en bij een andere taak gaat dat moeizamer door het letsel.

Wat is de regie voeren?
De regie voeren betekent dat je het leven zelfstandig aan kan, zonder hulp op deelgebieden. Je kan alle beslissingen zelf nemen en de verantwoordelijkheid dragen. Het is zelfredzaamheid op sociaal, fysiek, en cognitief vlak. Je kan jezelf redden in het leven. Je kan het eigen leven en het huishouden organiseren en besturen zoals je dat zelf wenst.

Ondersteuning bij de regie voeren

Zodra iemand vastloopt op een deelgebied als planning of overzicht houden bijvoorbeeld, kan er een beroep gedaan worden op bijvoorbeeld een individueel begeleider die geschoold is in werken met mensen met hersenletsel. Zie lijst.

Dat wordt ook  nog wel ambulante begeleiding genoemd. Ondersteuning op maat, met als doel om zelf de regie te hebben over je leven = Met respect voor iemands autonomie en met oog voor waar ondersteuning nodig is. Er is zelden sprake van complete of volledig ontbrekende regie.

Voor mensen met dementie zijn er casamanagers dementie. Lijdt iemand aan dementie, dan kan diegene het regelvermogen verliezen en raakt letterlijk de weg kwijt. Vul de zelfredzaamheidradar is via deze link en breng in kaart hoe zelfredzaam iemand is.

De aanvraag voor de begeleiding verloopt via het WMO loket in de gemeente. De kosten zijn laag. De meeste hulp of ondersteuning die de gemeente aanbiedt, valt onder de eigen bijdrage Wmo. Als je al een WLZ-indicatie hebt kan deze begeleiding betaald worden uit de wet langdurige zorg.

We hebben een ambulante begeleider van de organisatie gespecialiseerd in hersenletsel gevraagd om over haar werk te vertellen. Zie link.