Wat de naam van de ziekte betekent

Als je wilt begrijpen wat adrenoleukodystrofie (ALD) is, moet je eerst kijken naar de naam. "Adreno" verwijst naar de bijnieren, die een rol spelen. "Leuko" betekent wit, en dat heeft te maken met de witte stof in je hersenen die zenuwsignalen doorgeeft. "Dystrofie" betekent dat iets niet goed functioneert.

Bij deze ziekte is de witte stof in de hersenen beschadigd of niet goed ontwikkeld, en ook de bijnieren hebben er last van.

 

ALD, vroeger bekend als de ziekte van Schilder-Addison, is een ernstige aandoening die steeds erger wordt. Het kan levensbedreigend zijn en komt niet vaak voor. Veel mensen kennen adrenoleukodystrofie (ALD) door de film Lorenzo's Oil, die het verhaal vertelt van ouders die wanhopig op zoek zijn naar een behandeling.

Demyelinisatie

Adrenoleukodystrofie is een ziekte die steeds erger wordt. Het tast de beschermende laag van zenuwen aan in de hersenen, het ruggenmerg en de zenuwen in de uiteinden van het lichaam.
Dit kan de werking van de bijnieren en bij mannen de testikels verminderen. Op een MRI-scan zijn er veranderingen zichtbaar in de witte stof van de hersenen.

Erfelijke aandoening

De letter X in de naam X-ALD geeft aan dat de ziekte erfelijk is en op het X-chromosoom zit, specifiek op een plek die we Xq28 noemen. Het ALD-gen werd ontdekt in 1993. Mannen hebben één X- en één Y-chromosoom, terwijl vrouwen twee X-chromosomen hebben. Dit betekent dat vrouwen soms mildere symptomen ervaren, omdat het andere X-chromosoom hen een beetje beschermt.

Je kunt zien hoe groot de kans is dat een kind (zowel jongens als meisjes) de ziekte krijgt in deze afbeelding. Vroeger dachten mensen dat vrouwen alleen dragers konden zijn, maar bij 4% van de dragers komen ook symptomen voor.

 

Stofwisselingsziekte

X-ALD is een stofwisselingsziekte die het lichaam hindert bij het verwerken van stoffen. Het is een type ziekte dat invloed heeft op de peroxisomen, de onderdelen van cellen die helpen bij het afbreken van afvalstoffen. Wanneer deze niet goed werken, kan dit leiden tot schade aan de hersenen en andere organen. Bij X-ALD hopen bepaalde vetzuren zich op, die we zeer lange keten vetzuren (ZLKV) noemen.
Er wordt nog steeds onderzoek gedaan naar hoe deze vetzuren bijdragen aan schade aan myeline, de beschermlaag rond zenuwen.

 

Verschillende vormen ALD

De namen voor de verschillende vormen ALD hangen samen met de leeftijd waarop de ziekte zich openbaart:

• Childhood cerebrale ALD / childhood-onset ALD (CCALD)
  • Klachten beginnen tussen het derde en tiende levensjaar
  • Uitgebreide wittestofafwijkingen te zien op een MRI-scan
  • Cognitieve stoornissen
  • Gedragsstoornissen
    
  • Piramidebaansyndroom
  • Meestal gaat de adolescente vorm gepaard met de ziekte van Addison. Daarbij produceert de bijnierschors onvoldoende hormonen met forse gevolgen.
• Adolescente cerebrale ALD (AdolCALD)
  • Klachten komen overeen met die van CCALD.
  • Klachten treden op tussen het tiende en eenentwintigste levensjaar.
  • Klachten beginnen sluipend.
  • Klachten beginnen vaak met:
    • Gedragsstoornissen
    • Cognitieve stoornissen, verminderde schoolprestaties
    • Problemen met het zien
    • Slechter horen tot doofheid
    • Epilepsie
    • Verzwakking van alle vier de ledematen (tetraparese) 
    • Spasticiteit.
  • Zeldzaam: polyneuropathie. Een polyneuropathie is een aandoening waarbij zenuwen op meerdere plekken in het lichaam zijn aangedaan met pijn, doof gevoel, prikkelingen of tintelingen.
  • Uitgebreide wittestofafwijkingen te zien op een MRI-scan.
    
  • Piramidebaansyndroom
  • Meestal gaat de adolescente vorm gepaard met de ziekte van Addison. Daarbij produceert de bijnierschors onvoldoende hormonen met forse gevolgen.

 

• Adulte cerebrale ALD (ACALD)
  • Klachten treden op na het eenentwintigste levensjaar op.
  • Klachten beginnen sluipend en beginnen vaak met:
    • Gedragsveranderingen,
    • Cognitieve stoornissen, verminderde schoolprestaties
    • Problemen met het zien
    • Slechter horen tot doofheid
    • Epilepsie
      
    • Verzwakking van alle vier de ledematen (tetraparese) 
    • Spasticiteit
  • Meestal gaat de adulte ALD vorm gepaard met de ziekte van Addison. Daarbij produceert de bijnierschors onvoldoende hormonen met forse gevolgen.
  • Uitgebreide wittestofafwijkingen te zien op een MRI-scan.
  • Piramidebaansyndroom.
  • Kan gepaard gaan met dementie.
  • Kan gepaard gaan met psychiatrische ziektebeelden.
  • Mogelijk: polyneuropathie. Een polyneuropathie is een aandoening waarbij zenuwen op meerdere plekken in het lichaam zijn aangedaan met pijn, doof gevoel, prikkelingen of tintelingen.
    

 

Niet cerebrale ALD vormen

• Adrenomyeloneuropathie (AMN) waarbij de hersenen niet zijn aangedaan. AMN gaat vaak gepaard met de ziekte van Addison en verstoorde functie van de geslachtsklieren (gonadale dysfunctie). Waller-degeneratie van de piramidebaan komt voor. Langzame progressie. Afwezigheid van gedragsveranderingen en cognitieve stoornissen. Piramidebaansyndroom.
• Addison-only waarbij de hersenen niet zijn aangedaan. De frequentie dat deze ziekte voorkomt neemt af met het ouder worden. Het komt vanaf het tweede levensjaar voor. Geen piramidebaansyndroom. De ziekte van Addison treedt bij deze vorm altijd op.
  
• Asymptomatische of presymptomatische X-ALD. De ziekte is aangetoond in het erfelijk materiaal, bloed of gekweekte huidcellen maar de symptomen ontbreken. Er bestaat wel een kans dat er verschijnselen gaan ontstaan.

 

Mogelijke klachten

De klachten zijn zeer variabel, ook binnen families met deze aandoening. Alle kenmerken tezamen komen bij 30% tot 50% van de jongens voor.

• achteruitgang van neurologische functies
• stuipen (convulsies)
• soms epilepsie als eerste symptoom
• verstoord evenwicht
• ongecoördineerde bewegingen van ledematen en romp (ataxie)
• achteruitgang van het gehoor en zicht
• concentratiestoornissen
• veranderd, verstoord gedrag
• piramidebaansyndroom
• ziekte van Addison (bij 75% van de getroffenen) waarbij de bijnierschors onvoldoende hormonen produceert waardoor:
  • een tekort aan cortisol, een stresshormoon dat een rol speelt bij lichamelijke en geestelijke inspanning, normale botaanmaak- en botafbraakprocessen (botmetabolisme), regelt dag- en nacht ritme, remt ontstekingen, verhoogt de bloedsuiker en bloeddruk in stressvolle situaties. Een gebrek aan cortisol kan levensgevaarlijk zijn en wordt een Addisoncrisis genoemd.
  • een tekort aan aldosteron dat een rol speelt bij de vochthuishouding middels de handhaving van water-, natrium- en kaliumbalans en bij het handhaven van de bloeddruk.
• niet responsief waaksyndroom / vegetatieve toestand

Op de tabel (zie link) staan de klachten per ALD-vorm genoteerd.

Relevante info:

In het Engelstalig gebied wordt X-ALD 'Adrenoleukodystrophy', 'X-linked adrenoleukodystrophy' of 'Addison disease and cerebral sclerosis' genoemd.

 

Op de website van de 'Internisten voor Volwassenen met een Erfelijke Stofwisselingziekte' (INVEST) staat achtergrondinformatie en worden expertisecentra en noodprotocollen vermeld: https://investof.nl/home/

 

In de volgende ziekenhuizen zijn speciale expertisecentra: Radboud MC Nijmegen,  VUMC Amsterdam, UMC Utrecht, Erasmus MC Rotterdam.

 

De website voor zeldzame ziekten Orphanet besteedt aandacht aan ALD.

Patiëntenvereniging stofwisselingsziekten