Watervergiftiging ernstige hyponatriëmie en hersenletsel

Watervergiftiging kan ontstaan wanneer iemand in korte tijd zoveel water drinkt dat de nieren het overtollige water niet snel genoeg kunnen uitscheiden. Hierdoor kan hyponatriëmie ontstaan: een te lage concentratie natrium in het bloed.

Hyponatriëmie kan ook andere oorzaken hebben, bijvoorbeeld bepaalde ziekten, medicijnen of verstoringen van de vocht- en hormoonhuishouding. Watervergiftiging is dus één mogelijke oorzaak van hyponatriëmie.

Ernstige hyponatriëmie kan grote gevolgen hebben voor de hersenen en in acute situaties levensbedreigend zijn.

Wat gebeurt er in de hersenen?

Natrium speelt een belangrijke rol bij de vochtbalans tussen het bloed en de lichaamscellen en bij het functioneren van zenuw- en spiercellen.

Wanneer de natriumconcentratie in het bloed sterk daalt, verplaatst water zich door verschillen in osmotische druk naar de cellen. Ook hersencellen kunnen hierdoor opzwellen.

Als hyponatriëmie snel ontstaat, hebben de hersenen onvoldoende tijd om zich aan deze verandering aan te passen. Er kan dan hersenoedeem ontstaan.

De hersenen liggen opgesloten in de schedel. Ernstig hersenoedeem kan daardoor leiden tot een verhoogde druk in de schedel en verstoring van hersenfuncties.

 

Neurologische verschijnselen

De klachten hangen onder andere af van de ernst van de hyponatriëmie en de snelheid waarmee deze is ontstaan.

Mogelijke neurologische verschijnselen zijn:

• hoofdpijn;

• misselijkheid en braken;

• verwardheid en desoriëntatie;

• sufheid of verminderd bewustzijn;

• epileptische aanvallen;

• coma.

Bij zeer ernstig hersenoedeem kunnen vitale hersenfuncties worden bedreigd. In het uiterste geval kan inklemming van hersenweefsel optreden en kan iemand overlijden.

Ernstige hyponatriëmie met neurologische verschijnselen is daarom een medisch spoedgeval.

Acute en langer bestaande hyponatriëmie

Het maakt verschil of hyponatriëmie snel of geleidelijk is ontstaan.

Bij acute hyponatriëmie daalt de natriumconcentratie in korte tijd. De hersenen hebben dan weinig tijd om zich aan te passen. Het risico op hersenoedeem en acute neurologische complicaties is daardoor groter.

Bij langer bestaande hyponatriëmie passen hersencellen zich gedeeltelijk aan de veranderde osmotische omstandigheden aan. Daardoor kan hersenoedeem minder op de voorgrond staan. Deze aanpassing maakt de hersenen echter kwetsbaar wanneer de natriumconcentratie vervolgens te snel wordt verhoogd.

Behandeling

De behandeling hangt af van de oorzaak, de ernst en duur van de hyponatriëmie en de aanwezige klachten.

Bij ernstige neurologische verschijnselen kan behandeling met een geconcentreerde zoutoplossing via een infuus noodzakelijk zijn. Daarbij wordt de natriumconcentratie nauwkeurig gecontroleerd.

De behandeling vraagt zorgvuldigheid. Ernstige acute hyponatriëmie moet voldoende snel worden behandeld om het gevaar van hersenoedeem te verminderen. Vooral bij ernstige of langer bestaande hyponatriëmie moet tegelijkertijd worden voorkomen dat de natriumconcentratie te snel stijgt.

Osmotic demyelination syndrome (ODS)

Een zeldzame maar ernstige neurologische complicatie is het osmotic demyelination syndrome (ODS). ODS kan vooral ontstaan wanneer ernstige, langer bestaande hyponatriëmie te snel wordt gecorrigeerd.

Bij ODS raakt myeline beschadigd. Myeline vormt de isolerende laag rond zenuwvezels en is belangrijk voor de geleiding van zenuwsignalen.

De beschadiging kan op verschillende plaatsen in de hersenen optreden. Wanneer vooral de pons, een deel van de hersenstam, is aangedaan, wordt gesproken van centrale pontiene myelinolyse. Deze term werd vroeger vaker gebruikt; ODS omvat ook demyelinisatie buiten de pons.

Kenmerkend is dat de neurologische achteruitgang vertraagd kan optreden: iemand kan na behandeling aanvankelijk verbeteren en vervolgens in de dagen daarna nieuwe neurologische verschijnselen ontwikkelen.

Mogelijke verschijnselen en gevolgen zijn onder andere:

• spierzwakte of verlamming;

• problemen met spreken;

• slikproblemen;

• bewegingsstoornissen;

• verwardheid en veranderingen van het bewustzijn;

• ernstige en soms blijvende neurologische beperkingen.

ODS kan in ernstige gevallen leiden tot coma of overlijden.

Locked-in-syndroom

Bij ernstige beschadiging van de pons kan in zeldzame gevallen een locked-in-syndroom ontstaan.

Bij het klassieke locked-in-syndroom is iemand bij bewustzijn, maar zijn vrijwel alle willekeurige bewegingen uitgevallen en kan iemand niet meer spreken. Verticale oogbewegingen en knipperen met de ogen kunnen behouden blijven en soms worden gebruikt om te communiceren.

Een locked-in-syndroom is dus niet simpelweg het gevolg van de hersenzwelling bij watervergiftiging. Het kan onder andere ontstaan bij ernstige pontiene beschadiging door ODS.

Kan ernstige hyponatriëmie blijvend hersenletsel veroorzaken?

Ja. Na zeer ernstige hyponatriëmie kan blijvend hersenletsel ontstaan, bijvoorbeeld als gevolg van ernstig hersenoedeem, zuurstoftekort tijdens een kritieke situatie of ODS.

Niet iedereen houdt blijvende gevolgen. Sommige mensen herstellen volledig. Bij anderen blijven neurologische of cognitieve beperkingen bestaan.

Mogelijke gevolgen van blijvend hersenletsel

De gevolgen verschillen sterk van persoon tot persoon en zijn afhankelijk van onder andere de plaats en omvang van de hersenschade.

Mogelijke gevolgen zijn:

Cognitieve gevolgen

• problemen met aandacht en concentratie;

• geheugenproblemen;

• vertraagde informatieverwerking;

• problemen met plannen, organiseren en overzicht houden;

• sneller mentaal vermoeid raken.

Lichamelijke en neurologische gevolgen

• spierzwakte of verlamming;

• problemen met coördinatie en evenwicht;

• bewegingsstoornissen;

• problemen met spreken of slikken;

• ernstige vermoeidheid.

Gedrag en emoties

Afhankelijk van het hersenletsel kunnen ook veranderingen optreden in gedrag, emoties en het vermogen om deze te reguleren.

Welke klachten optreden en hoe het herstel verloopt, verschilt per persoon. Klachten alleen kunnen bovendien niet aantonen dat iemand door hyponatriëmie hersenletsel heeft opgelopen. Daarvoor zijn onder andere de medische voorgeschiedenis, het verloop van de acute situatie en de resultaten van medisch en neurologisch onderzoek van belang.

Watervergiftiging voorkomen

Water is noodzakelijk voor het lichaam, maar extreem veel drinken in korte tijd kan gevaarlijk zijn. Het risico kan bijvoorbeeld ontstaan tijdens langdurige lichamelijke inspanning wanneer zeer grote hoeveelheden water worden gedronken, bij bepaalde aandoeningen of medicijnen en in situaties waarin iemand buitensporige hoeveelheden water drinkt.

Hoeveel vocht iemand nodig heeft, verschilt per persoon en per situatie. Warmte, lichamelijke inspanning, voeding, ziekte, medicijngebruik en de werking van de nieren spelen daarbij een rol. Eén vaste hoeveelheid water per dag is daarom niet voor iedereen geschikt.

Wanneer medische hulp inschakelen?

Bij mogelijke watervergiftiging in combinatie met neurologische verschijnselen zoals ernstige verwardheid, toenemende sufheid, epileptische aanvallen of bewustzijnsverlies is direct medische hulp noodzakelijk.

Ernstige acute hyponatriëmie kan zich snel ontwikkelen. Zelf proberen de natriumconcentratie te corrigeren door bijvoorbeeld veel zout te gebruiken is niet veilig. Ernstige hyponatriëmie moet medisch worden beoordeeld en zo nodig gecontroleerd worden behandeld.