Reticulaire formatie (Formatio reticularis)

De reticulaire formatie is een uitgebreid netwerk van zenuwcellen in de hersenstam. Dit netwerk speelt een belangrijke rol bij het bewustzijn, de waakzaamheid, het slaap-waakritme en de regeling van bewegingen en verschillende automatische lichaamsfuncties.

Beschadiging van dit netwerk kan uiteenlopende neurologische gevolgen hebben. Welke klachten en verschijnselen ontstaan, hangt af van de plaats en de ernst van het hersenletsel.

We bespreken:

• Ligging en anatomie

• Functies, waaronder ARAS en afdalende zenuwbanen

• Gevolgen van beschadiging bij hersenletsel

• Neurologische verschijnselen en herkenbare klachten

• Wetenschappelijke bronnen

 

Ligging en anatomie

De reticulaire formatie ligt verspreid door de hersenstam, van de middenhersenen (mesencephalon) via de pons tot het verlengde merg (medulla oblongata).

Het is geen afzonderlijke hersenkern met duidelijke grenzen, maar een netwerk van onderling verbonden zenuwcellen en hersenkernen.

De reticulaire formatie heeft verbindingen met onder andere:

• De hersenschors (cortex cerebri)

• De thalamus en hypothalamus

• De kleine hersenen (cerebellum)

• Het ruggenmerg

• Verschillende gevoels- en bewegingssystemen

Door deze verbindingen kan het netwerk informatie uit verschillende delen van het zenuwstelsel ontvangen, verwerken en doorgeven.

Niet verwarren met de reticulaire kern van de thalamus

De nucleus reticularis thalami is een afzonderlijke kern rondom de thalamus. Deze kern speelt een rol bij de regulatie van informatieoverdracht tussen de thalamus en de hersenschors.

Ondanks de overeenkomst in naam gaat het om verschillende anatomische structuren.

Functies van de reticulaire formatie

De reticulaire formatie is betrokken bij meerdere belangrijke functies.

Bewustzijn en waakzaamheid

Een deel van het netwerk helpt de hersenen wakker en alert te blijven. Het ondersteunt de overgang tussen slapen en wakker zijn en beïnvloedt de mate waarin iemand op de omgeving kan reageren.

Aandacht en verwerking van zintuiglijke informatie

De reticulaire formatie ontvangt signalen uit verschillende zintuiglijke systemen. Zij draagt bij aan de regulatie van alertheid en aan de manier waarop het zenuwstelsel reageert op belangrijke, nieuwe of herhaalde prikkels.

Dit gebeurt in samenwerking met andere hersengebieden, waaronder de thalamus en de hersenschors.

Relatie met zintuiglijke overprikkeling

De reticulaire formatie helpt automatisch de waakzaamheid en reacties op zintuiglijke prikkels te reguleren. Dit gebeurt automatisch, buiten de bewuste aandacht om. Het zenuwstelsel past voortdurend de mate van alertheid aan, bijvoorbeeld bij onverwachte geluiden of bewegingen.

Bij verstoring van deze automatische regulatie kunnen prikkels mogelijk een te sterke of langdurige neurologische reactie oproepen. Ook kan het moeilijker worden om na prikkelblootstelling terug te keren naar de normale toestand.

Dit vormt een mogelijke bijdrage aan zintuiglijke overprikkeling na hersenletsel.

Slaap-waakregulatie

Het netwerk maakt deel uit van de hersensystemen die de afwisseling tussen slapen en wakker zijn regelen.

Houding, beweging en spierspanning

De reticulaire formatie helpt bij het regelen van:

• De lichaamshouding

• Het evenwicht

• De spierspanning

• Automatische houdingsaanpassingen tijdens beweging

• De samenwerking tussen hoofd-, oog- en lichaamsbewegingen

Pijnregulatie

De reticulaire formatie is betrokken bij zenuwbanen die pijnsignalen beïnvloeden. Sommige verbindingen helpen pijnsignalen te versterken of af te remmen.

Automatische lichaamsfuncties

Delen van het netwerk werken samen met andere hersenstamgebieden bij de regulatie van:

• Ademhaling

• Hartslag en bloeddruk

• Beschermende reflexen

• Andere functies van het autonome zenuwstelsel

Het reticulair activeringssysteem (RAS en ARAS)

Het reticulair activeringssysteem (RAS) omvat zenuwcircuits die betrokken zijn bij alertheid en waakzaamheid.

Het opstijgende deel wordt het Ascending Reticular Activating System (ARAS) genoemd.

Dit systeem heeft verbindingen vanuit de hersenstam met onder andere de thalamus, hypothalamus en hersenschors.

Het ARAS helpt de hersenen in een toestand van waakzaamheid te brengen en te houden.

Bewustzijn ontstaat echter niet uitsluitend in de reticulaire formatie. Daarvoor is samenwerking nodig tussen verschillende hersengebieden en netwerken.

Afdalende zenuwbanen

Naast opstijgende verbindingen heeft de reticulaire formatie ook afdalende verbindingen naar het ruggenmerg.

Deze worden de reticulospinale banen genoemd.

Zij spelen een belangrijke rol bij de regeling van spierspanning, lichaamshouding, evenwicht en automatische bewegingen.

Gevolgen van beschadiging bij hersenletsel

De gevolgen van beschadiging verschillen sterk per persoon.

Een kleine beschadiging in een belangrijk onderdeel van het opstijgende activeringssysteem kan ernstige gevolgen hebben voor het bewustzijn. Beschadiging van andere onderdelen kan vooral de beweging, houding of automatische lichaamsfuncties beïnvloeden.

Mogelijke oorzaken zijn:

• Herseninfarct of hersenbloeding in de hersenstam

• Traumatisch hersenletsel

• Zuurstoftekort

• Ontstekingen of infecties die de hersenstam aantasten

• Andere aandoeningen die de hersenstam of zijn verbindingen beschadigen

Bij traumatisch hersenletsel kunnen ook verbindingsbanen beschadigd raken, zonder dat er sprake is van één duidelijk afgebakende beschadiging.

Omdat de reticulaire formatie nauw samenwerkt met andere hersengebieden, is het vaak moeilijk om klachten uitsluitend aan dit netwerk toe te schrijven.

Neurologische verschijnselen en herkenbare klachten

Afhankelijk van de plaats en omvang van de beschadiging kunnen verschillende verschijnselen optreden.

Bewustzijn en alertheid

• Verminderde waakzaamheid

• Abnormale slaperigheid

• Verminderd reageren op de omgeving

• Ernstige bewustzijnsstoornissen, waaronder coma

Ernstige beschadiging van het opstijgende activeringssysteem kan de hersenen verhinderen een normale toestand van waakzaamheid te behouden.

Aandacht en slaap

• Problemen met het vasthouden van aandacht

• Verminderde alertheid

• Verstoringen van het slaap-waakritme

Deze klachten zijn niet specifiek voor beschadiging van de reticulaire formatie. Ze kunnen ook ontstaan door letsel in andere hersengebieden of verbindingsnetwerken.

Beweging en houding

• Veranderde spierspanning

• Problemen met houding en evenwicht

• Verminderde automatische houdingscorrecties

• Problemen met de coördinatie van bewegingen

Deze verschijnselen kunnen optreden wanneer de reticulospinale banen of daarmee verbonden motorische systemen beschadigd raken.

Autonome functies

Bij beschadiging van bepaalde hersenstamgebieden kunnen verstoringen ontstaan in de regulatie van ademhaling, bloeddruk en andere automatische lichaamsfuncties.

Dit kan ernstig zijn, vooral wanneer ook nabijgelegen vitale hersenstamcentra zijn aangedaan.

Pijnregulatie

Beschadiging van zenuwbanen die betrokken zijn bij pijnregulatie kan bijdragen aan een veranderde pijnverwerking.

Een rechtstreeks verband tussen een bepaalde pijnklacht en beschadiging van de reticulaire formatie is echter niet altijd vast te stellen.

Belangrijk!  Vermoeidheid, concentratieproblemen, slaapproblemen en overgevoeligheid voor prikkels komen bij verschillende vormen van hersenletsel voor.

Deze klachten bewijzen op zichzelf niet dat de reticulaire formatie beschadigd is.

Voor het vaststellen van de oorzaak zijn de neurologische bevindingen, het letselpatroon en zo nodig aanvullend onderzoek van belang.

 

Reclame: