Kennissite gemaakt door professionals en ervaringsdeskundigen sámen. Erkend door universiteiten, Hoge Scholen, zorgprofessionals en patiëntenorganisaties. Winnaar Gouden Speld van Verdienste voor opvallend goed werk voor NAH

Home » Gevolgen » Niet-zichtbare gevolgen » Slaapstoornis en CSAS

Slaap, Slaapstoornissen en het centraal slaapapneu syndroom, CSAS

Hoofdstukken op deze pagina:

Gezonde slaap

De gezonde slaap is een bepaalde mate van on-bewustzijn. De slaap wordt gereguleerd door  de biologische klok, ook wel het dag-nachtrime, biorime of circadiaan ritme genoemd. Dat ritme wordt gereguleerd door de hypothalamus. De biologische klok reageert op lichtprikkels en als het donkerder wordt begint het met de aanmaak van het slaaphormoon melatonine in de pijnappelklier (epifyse). Ten dele is het bioritme erfelijk bepaald.

Een normale slaapcyclus kent 4 slaapstadia en elke slaapcyclus duurt ongeveer 90-120 minuten.  In een goede nacht kan iemand wel 4 tot 5 van die slaapcycli doormaken.

Fase 1 en 2 = lichte slaap – De overgang van wakker zijn naar in slaap vallen. De ademhaling wordt langzamer, de hartslag wordt wat langzamer en de lichaamstemperatuur daalt wat. De spieren ontspannen zich en soms trekken de spieren wat samen; de bekende schok of slaapstuip. Je wordt in deze fase wakker van geluiden. Deze fase wordt ook wel de Slow Eye Movements slaap genoemd (SEM. Kenmerkend is dat de ogen langzaam wegdraaien als iemand in slaap valt.

 

Fase 2 wordt soms al een diepere slaapfase genoemd en duurt ongeveer 30-40 minuten. Het is het begin van de echte slaap.

Fase 3 is de Delta slaap. Op een EEG (Elektro-encefalogram of hersenfilmpje) kan je de typerende langzame delta golven waarnemen (slow wave slaap). De Delta slaap is de zeer diepe slaap.
In deze slaapfase wordt groeihormoon aangemaakt en daardoor kan ons lichaam herstellen: het is goed voor de botten en er is herstel van spierweefsel. In het begin van de nacht duurt deze fase het langst en in de opvolgende cycli is dat korter.

Fase 4 is de REM slaap. REM staat voor Rapid Eye Movement. Typerend voor deze slaapfase is dat tijdens een droom de ogen heen en weer bewegen. In deze fase is, zijn de grote spieren van de ledematen, vanaf de nek (pons) naar beneden in een soort 'verlamming'. Daardoor kunnen de dromen niet door het lichaam uitgevoerd worden. Naarmate de nacht vordert worden de periodes met de REM slaap langer.

Naarmate iemand ouder wordt kunnen de diepe slaapfases korter worden en mensen hebben dan ook het gevoel minder uitgerust wakker te worden.

Als iemand goed slaapt spendeert die persoon 20-25% in de REM slaap. De andere fases worden Non-Rem slaap genoemd: NREM. In de Non-REM slaap zijn de spieren nog bewegelijk en vindt er niet veel activiteit in de hersenen plaats.
Bekijk een afbeelding slaapcycli

1 slaapcyclus van 90-120 minuten:

W = wakker (geel) R= Rem slaap (lichtgroen) N1-3 is Non Rem slaap (blauw)

Afbeelding links :public domain By gif: en.user svg: Krzysztof Szymański (Krzysiu Jarzyna) - From en.wikipedia (permition granted by the creator, in the English Wikipedia), Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1708491 
Afbeelding rechts: By Schlafgut - Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=24139956

De slaap beïnvloedt:

  • gezondheid
  • ziekte
  • prestaties, denkvermogen, vaardigheden, alert zijn, verkeersveiligheid
  • emoties en emotieregulering

Gezondheid
Met name
tijdens de diepe slaap worden de hersencellen ‘schoongewassen’. Overdag produceert ieder mens ‘giftige’ afvalstoffen, die afgevoerd moeten worden naar het lymfestelsel.

Daarin zijn bepaalde cellen heel belangrijk: de gliacellen. Vroeger dacht men dat ze alleen steuncellen waren en de ruimtes opvulden tussen de hersencellen. Maar tijdens de slaap worden de gliacellen langzaam kleiner waardoor de ruimte eromheen- gevuld met vloeistof- groter wordt. De gliacellen hebben waterstofkanalen en zo komt er door het proces van kleiner worden een vloeistofsysteem op gang. Daardoor worden de hersencellen schoongewassen.


Slaap is ook belangrijk voor het immuunsysteem. Slaap zorgt er voor dat er meer antilichaampjes aangemaakt worden die een rol spelen in het aanvallen van ziekteverwekkers. Slaap maakt ook het geheugen van het immuunsysteem sterker.

 

Chronisch slaaptekort en ziektes

Uit bevolkingsonderzoek is bekend dat chronisch slaaptekort verband houdt met hartziekten, diabetes type2, kanker, gewichtstoename, obesitas, depressie, angst - en stemmingsstoornissen en meer.


Risicofactor voor Alzheimer
Een slaapstoornis is niet alleen een risicofactor voor de ontwikkeling van een aantal psychische aandoeningen, maar het kan zelfs een vergrote de kans geven op het krijgen van de ziekte van Alzheimer. Dat wil zeggen als er chronisch en zeer langdurig tekort is aan slaap. De kleine afvalstoffen die schoongespoeld worden tijdens de slaap, zijn dezelfde gifstoffen die juist misgaan bij de ziekte van Alzheimer.


Alarmsignaal voor ernstige aandoening
Een slaapstoornis kan ook juist een alarmsignaal zijn van een ernstige psychische of lichamelijke (somatische) aandoening. Slaapklachten kunnen bijvoorbeeld een teken zijn van de aanwezigheid van neurologische en andere somatische problemen zoals hartfalen, artrose en de ziekte van Parkinson.

Schade in de darmen met ophoping schadelijke oxidanten, vroegtijdige dood?
Een slaapstoornis veroorzaakt zelfs schade in de darmen. Dat bleek uit een studie van de Harvard universiteit in 2020 waarbij fruitvliegjes (Drosophila) werden bestudeerd. Fruitvliegjes hebben opvallend genoeg veel overeenkomsten met menselijke genen. Waar normaliter gesproken een fruitvliegje 40 dagen leeft, stierven ze als ze wakker werden gehouden na 10 tot 20 dagen. Bij microscopisch onderzoek bleek dat er met name veel schade in de darmen van de fruitvliegjes te zien was. Daar hoopten zich schadelijke oxidanten op die de voortijdige dood veroorzaakten. Maar als de vliegjes anti-oxidanten toegediend kregen, bleven ze de volle 40 dagen leven, ondanks het slaaptekort. Dat kan voor de toekomst belangrijk zijn om gezondheid te bevorderen.
Zie afbeelding van zo'n experiment. Sleepdeprivation = slaaponthouding (van https://marlin-prod.literatumonline.com/cms/attachment/f0b9b33b-f897-4e6d-92e7-9b4efeb9e46b/fx1_lrg.jpg)




Prestaties, denkvermogen, cruciale fouten maken, verkeersveiligheid en jezelf overschatten

Slaap heeft ook enorme invloed op het denken en het kunnen uitvoeren van taken. Denk daarbij ook aan verkeersveiligheid. Iemand die 17-19 uur wakker is presteert net zo slecht op taken als iemand die twee glazen alcohol opheeft.

Als iemand vermoeid is, kan diegene eigenlijk geen cruciale beslissingen meer nemen.


Het bleek bij een onderzoek van 14 dagen lang dat mensen die 0 uur slaap kregen heel veel fouten maakten. Na drie dagen stopte het onderzoek voor hen. De groep die 4 uur slaap kreeg per nacht maakten over een langere  tijd gemeten ook heel veel fouten en zaten op het zelfde niveau als de eerste groep zonder slaap.
De groep die 6 uur slaap kregen per nacht, presteerden aanvankelijk beter maar ook na die 14 dagen bleek dat ze ook in de  gevarenzone terecht waren gekomen voor het maken van cruciale fouten, evenveel als een hele nacht helemaal niet slapen.

Echter opvallend was dat die groep zich eigenlijk niet zo moe of slaperig voelde en de mensen rapporteerden dat ze zich wel goed voelden. Het objectief kunnen beoordelen en inschatten van de eigen prestaties was weg! Deze mensen maakten immers allen cruciale fouten. Het overschatten van het eigen kunnen presteren na slaaptekort kan enorme consequenties hebben op bijvoorbeeld rijvaardigheid of het moeten leveren van topprestaties, zowel fysiek als in het denken.

Het overschatten van het eigen kunnen presteren na slaaptekort, kan enorme consequenties hebben op o.a. de rijvaardigheid. Dit heeft tot zeer grote ongelukken geleid.
Foto pixabay

Emoties en emotieregulering


Intensere emoties en minder effectieve emotionele beslissingen

Als iemand niet geslapen heeft kunnen de emoties intenser worden. De emotionele beslissingen kunnen minder effectief zijn of iemand kan de emoties niet reguleren.
De hersenschors van de voorhoofdskwab, waar het denkvermogen, de ratio zit, kan door slecht slapen minder goed functioneren en kan daardoor de emoties minder goed remmen. Het centrum van de emoties ligt in beide amydala ( in de linker- en rechterhersenhelft). De frontaalkwab (met name de mediale prefrontale cortex) remt normaliter de amygdala.

 

Angst en stemmingsstoornissen
Er is bewijs dat er een nauwe en oorzakelijke relatie is tussen slaap en de gevoelsstemming (affectieve hersenregulatie). Bijna alle stemmings- en angststoornissen komen samen voor met een of meer slaapstoornissen.
Ook hier spelen de amygdala een rol. Slaapgebrek houdt verband met een de verhoogde gevoeligheid (sensibilisatie) van de amygdala waardoor een versterkte angstreactie opgewekt wordt.
Een slaaptekort verstoort daarmee de verwerking van angst in het brein. Slecht slapen maakt mensen daarmee gevoeliger voor angststoornissen. De persoon wordt namelijk tijdens de slaap optimaal voorbereid op sociaal en emotioneel functioneren van de volgende dag.

Nabijheid en eenzaamheid
Door slaapgebrek kan er een verminderd vermogen om anderen nabij te voelen ervaren worden en een relatie kan daar onder lijden.
In een onderzoek bleek dat na een goede nacht slaap mensen andere mensen redelijk dicht bij lieten komen, maar na een slechte nacht slaap hielden mensen anderen meer op afstand. Dit kan forse gevolgen hebben op eenzaamheid na verloop van tijd.

Frontaal kwab

De rode hersenstructuren ('bolletjes') zijn de amygdala

Slaapbehoefte per leeftijd

Leeftijd en conditie Gemiddeld aantal uren slaap per etmaal
Pasgeborene tot 18 uur
1–12 maanden 14–18 uur
1–3 jaar 12–15 uur
3–5 jaar 11–13 uur
5–12 jaar 8-9 uur
Oudere tieners / Adolescenten       9-10 uur
Volwassenen en ouderen 7–8 uur
Zwangere vrouwen 8 (+) uur

Invloed van licht op slaap

De nucleus suprachiasmaticus, gelegen boven het chiasma opticum, reguleert slaap door middel van lichtinval. Het zet de pijnappelklier aan om meer of minder melatonine (slaaphormoon) aan te maken Bij normale lichtintensiteit of bij LED licht of beeldschermlicht (het zogenaamde blauwe licht) wordt er via deze hersenkern minder melatonine afgegeven en wordt slaap geremd. Vandaar dat ons slaap-waakritme gepaard gaat met een dag-nachtritme.

Slaapstoornis door hersenletsel

Een slaapstoornis als gevolg van NAH (Niet Aangeboren Hersenletsel) blijkt vaker voor te komen dan tot voor kort werd gedacht. Slaap is nodig om de concentratie en denkvermogen te houden. Een goede behandeling van slaapstoornissen na hersenletsel leidt meestal tot verbetering van cognitieve en psychologische problemen en verbetering van de energie c.q. werkprestaties. Ook kan een goed behandelde slaapstoornis hoofdpijnklachten en een aanwezige depressie verminderen en ernstige lichamelijke complicaties voorkomen. Teveel of te weinig slapen kan volgens een studie het geheugen beïnvloeden.

 

40-65 % van de mensen met traumatisch hersenletsel klaagt over slapeloosheid. Studies tonen aan dat slaapstoornissen zich drie maal vaker voordoen bij mensen met traumatisch hersenletsel dan bij gezonde mensen. Ook mensen met een beroerte /hersenbloeding of infarct kunnen slaapproblemen krijgen. Er worden schattingen gedaan van 60% van mensen met een beroerte. Met name van mensen met een hersenstaminfarct of hersenstambloeding is bekend dat zij slaapstoornissen ontwikkelen. Ook neurodegeneratieve ziekten als de ziekte van Parkinson en multi-systeem atrofie (MSA) kennen slaapstoornissen. Omgekeerd kan een slaapapneu (ademhalingsstilstand in de slaap) ook een herseninfarct veroorzaken..

 

Veel mensen met NAH krijgen wel slaapmedicatie om het inslaap-probleem te verhelpen maar worden niet ingesteld op een normaal slaap-waakritme. Slaapmedicatie kan zelfs een onontdekte en onbehandelde slaapstoornis als CSAS, met in potentie (levens-)gevaarlijke gevolgen, verergeren.

Wij pleiten dus voor een goede diagnostiek als een persoon met hersenletsel blijft klagen over slaapproblemen. Adressen slaapcentra onderin deze pagina, even als centra thuisbeademing.

 

Van een slaapstoornis spreekt men pas als iemand langer dan een maand slecht slaapt en hier overdag last van heeft.

 

Slaapregistratie diagnostiek:

Teveel slaap


Er zijn onderzoeken verricht die opmerkten dat prestaties verslechterden bij korter slapen zoals we in het hoofdstuk Prestaties, denkvermogen, vaardigheden, alert zijn, verkeersveiligheid vermeldden. Andere studies hebben ook geheugenstoornissen en verminderde cognitieve functie aangetoond bij mensen die te veel slapen.
Mensen die meer dan negen uur sliepen hadden 21% meer kans op obesitas dan normale slapers volgens Canadese onderzoekers Chaput et al.

Er wordt in een Chinees onderzoek een link gelegd met teveel slaap en een grotere kans op hartinfarcten en beroerte / CVA, namelijk een toename van het risico op beroertes of hartfalen met maximaal 41 procent!

Een dutje overdag wordt in verband gebracht met een verhoogd risico op ernstige hartvaatziektes (cardiovasculaire aandoeningen) en sterfgevallen bij personen met meer dan 6 uur nachtrust, maar niet bij personen die  minder dan 6 uur per nacht slapen.

We blijven voor u op zoek naar nieuwe onderzoeken om u op de hoogte te houden!

Meerdere slaapstoornissen

In het algemeen worden slaapstoornissen ingedeeld in 1) dyssomnieën en 2) parasomnieën.

1) Dyssomnie houdt verband met duur, de kwaliteit en het tijdstip van de slaap:

  • Slaap-waak stoornissen o.a. narcolepsie met slaapaanvallen overdag die niet te weerstaan zijn. Ook abrupte spierverslapping aanvallen kunnen hierbij voorkomen.

  • Restless legs syndroom RLS: onrust of krampen of kortdurende schokken in de benen -zelfs zonder dat iemand zich dit bewust is. En PLMD Periodic Limb Movement Disorder.

  • Insomnia: problemen met in slaap vallen, te vroeg wakker worden en dan niet nogmaals in slaap kunnen vallen, vaak wakker.

  • Circadiane ritme slaapstoornissen of CRSD: problemen met het slaap waak ritme en het tijdstip dat met in slaap kan vallen. Bijvoorbeeld het "uitgestelde slaapfase syndroom".

  • Apneusyndroom: CSAS of OSAS of mengbeeld. Ook een OSAS apneu door obstructie in de keel hals kan kans op herseninfarct geven! CSAS wordt een alinea lager besproken.

 

2) Parasomniën houden verband met abnormale verschijnselen of gedragingen tijdens de slaap.

 

Centraal Slaap Apneu Syndroom, CSAS.

Als de hersenen te weinig prikkels geven om te ademen heet dat een centraal apneu syndroom (CSAS).

Het ademhalingscentrum in de hersenen regelt het aantal keren dat je ademhaalt en hoe diep je ademt. 

Normaal gesproken reageren de hersenen op een stijging van koolzuurgas en afname van zuurstof waarna het signaal wordt af gegeven aan de ademhalingsspieren om te ademen.

Bij mensen met hersenletsel kan dit verstoord zijn. In het bijzonder bij mensen die hersenstamletsel hebben.

Ook mensen die zuurstoftekort hadden als oorzaak van het hersenletsel zijn kwetsbaar voor deze aandoening. Ook patiënten met multi-systeem atrofie (MSA) en de ziekte van Parkinson kunnen dit (ongemerkt) hebben.

 

Kenmerkend is de zeer grote moeite om in slaap te vallen, dat uren kan duren. De persoon wordt meermalen wakker als er niet geademd wordt uit een overlevingsreflex. Maar als dit zo vaak per nacht voorkomt dan is men enorm moe tegen de tijd van het opstaan uit bed.

 

Bij CSAS is de persoon níet per sé aan het snurken gedurende de slaap, wat wèl gebeurt bij mensen met het Obstructieve slaapapneu syndroom (OSAS). De ademhaling kan vertragen tot minimaal aantal per minuut als 2 tot 3 maal waar 12-16 maal normaal is en kan geheel stilvallen.

 

CSAS, het Centrale Slaapapneu Syndroom, komt zowel gemengd voor met OSAS, het Obstructieve Slaap Apneu Syndroom, maar komt ook alleen voor.

OSAS of CSAS?

OSAS; Het obstructieve slaap apneu syndroom kan optreden doordat de spieren tijdens de slaap ontspannen, waardoor de tong en zachte delen in de keel de ademhaling blokkeren. Meestal wordt er luid bij gesnurkt.

CSAS; Het centrale slaapapneu syndroom komt doordat de hersenen de longen onvoldoende aansturen in de slaap. Dit kan door hersenletsel veroorzaakt zijn.

 

Een slaapapneu kan in sommige gevallen zelfs een herseninfarct veroorzaken Lees over die kansen... Klik hier voor meer info over OSAS.

 

Mensen met CSAS hebben:

  • Slaapproblemen waarbij men vaak wakker wordt, onrustig slaapt en niet in de diepe slaap komt
  • Moeite met inslapen
  • Slaperigheid of ernstige moeheid overdag
  • Vaak hoofdpijn bij het ontwaken
  • Niet uitgerust gevoel bij ontwaken
  • Vaak aandrang om te plassen in de nacht
  • Hypovolentie en daardoor mogelijk hypercapnie
  • Lichamelijke klachten op langere duur die vaak eerder onverklaarbaar leken.

 

Hypoventilatie en hypercapnie

Hypoventilatie is het omgekeerde van hyperventilatie. Er wordt te weinig effectief geademd. Bij hyperventilatie zie je een te snelle ademhaling en te laag koolzuurgas (hypocapnie) en bij hypoventilatie juist het omgekeerde : een te langzame of stilvallende ademhaling en te hoge waarde van koolzuurgas (hypercapnie).

 

Normaal gesproken leidt een stijgende koolzuurgas / koolstofdioxidespiegel tot een ademhalingsprikkel. Probeer maar eens in het zwembad onder water te blijven, de prikkel die maakt dat je naar boven wilt om lucht te happen is dezelfde prikkel die als een reflex maakt dat je naar zuurstof snakt en je sneller gaat ademhalen. Bij mensen met hersenletsel kan die prikkel vanuit de hersenen in de slaap wegvallen. De hersenen bij mensen met hersenletsel raken langzamerhand gewend aan het hoge koolzuurgas/ koolstofdioxide gehalte.

Dit leidt echter tot verzuring van het bloed en sufheid.

 

Hypercapnie kan óók gezien worden als complicatie bij mensen met COPD. Door het onvermogen goed uit te ademen, en er daardoor eigenlijk lucht in de longen achterblijft, kan minder koolzuurgas, CO2, worden uitgeademd.

 

Koolzuurgas is een afvalstof van ademhaling en kan problemen geven al dat onvoldoende afgevoerd kan worden. Slaapmedicatie kan de koolzuurstapeling of hypercapnie zelfs doen toenemen. Daarom is een goede diagnostiek van zeer groot belang.

 

Gevaar hypercapnie of teveel koolzuurgas

Hypercapnie leidt of kan leiden tot

  • hoofdpijn
  • verhoging van de bloeddruk
  • hartkloppingen 
  • spiertrillingen, (tremor en myoclonus) 
  • verwardheid
  • apathie , sufheid 
  • insulten 
  • bewustzijnsdalingen 
  • kan tot uiteindelijk coma of dood leiden.

 

Bij hersenletsel patiënten met hypercapnie zie je verminderde motorische vaardigheden, depressie en geheugenstoornissen en zenuwpijnen met stukken gevoelloze plekken op de huid of juist kriebelende stukken alsof er mieren over de huid lopen (neuropathie met paresthesie).

Behandeling CSAS en hypercapnie

Een diagnose CSAS met hypercapnie moet in een ziekenhuis gesteld worden. De huisarts kan naar een longarts verwijzen die in de regel naar een Centrum voor Thuisbeademing verwijst. Daarvan zijn er vier in Nederland: Groningen, Maastricht, Rotterdam en Utrecht. In het vooronderzoek kan al een nachtelijke thuismeting gedaan worden, een slaapregistratie.

 

Als een diagnose Centrale Slaapapneu /CSAS met nachtelijke ademhalingsstilstand en stijging van het koolzuurgas (hypercapnie) wordt gesteld, wordt de patiënt ingesteld op een BiPAP of Bilevel/Biphase machine. Daarbij wordt geademd middels een neuskap met gesloten mond en worden zowel de inademing als de uitademing gereguleerd. Als de patiënt goed is ingesteld kan hij of zij leren omgaan met de machine en kan daarna thuis beademd worden gedurende de nacht.

 


BiPAP :‘Bi’ staat voor Bi-level, omdat u bij het ademhalen op twee niveaus geholpen wordt bij het inademen en bij het uitademen. − ‘PAP’ staat voor Positive Airway Pressure. Dit betekent dat er altijd een positieve druk in de luchtwegen is, waardoor de lucht beter door de luchtwegen stroomt en de longen voldoende verse lucht krijgen.

 

Een BiPAPmachine: 

Excuses Reclame: Zonder kunnen we deze site niet bekostigen.

Download hier de PDF over slaapstoornissen of apneu:

Slaapstoornissen. Als de nacht geen rust geeft
PDF – 183.2 KB 780 downloads
2017-pmg-volkskrant apneu
PDF – 2.5 MB 463 downloads

Relevante links

© Hersenletsel-uitleg

 

Bronnen:

 

Afonso D.J., Liu D., Machado D.R., Pan H., Jepson J.E., Rogulja D., Koh K.

TARANIS Functions with Cyclin A and Cdk1 in a Novel Arousal Center to Control Sleep in Drosophila.

Curr. Biol. 2015; 25: 1717-1726 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26096977/

 

Alzoubi K.H , Khabour O.F, Salah H.A., Rashid B.A, Damaj I.M, Salah H.A., (2012)

The neuroprotective effect of vitamin E on chronic sleep deprivation-induced memory impairment: the role of oxidative stress. Behav. Brain Res. 2012; 226: 205-210 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21944940/

 

Backgrounder: Later School Start Times. National Sleep Foundation (Undated). "Teens are among those least likely to get enough sleep; while they need on average 9 1/4 hours of sleep per night..." https://www.sleepfoundation.org/articles/backgrounder-later-school-start-times

 

Centrum Thuisbeademing http://www.umcutrecht.nl/nl/Ziekenhuis/Afdelingen/Centrum-voor-Thuisbeademing/Wanneer-komt-u-in-aanmerking-voor-thuisbeademing

Slaapinfo: http://www.slaapinfo.nl/slaapstoornissen/slaapafhankelijke-ademhalingsstoornissen/slaapapneu/

Chuangshi Wang, Shrikant I Bangdiwala, Sumathy Rangarajan, Scott A Lear, Khalid F AlHabib, Viswanathan Mohan, Koon Teo, Paul Poirier, Lap Ah TSE, Zhiguang Li (dec 2018)

Association of estimated sleep duration and naps with mortality and cardiovascular events: a study of 116 632 people from 21 countries. European Heart Journal, Volume 40, Issue 20, 21 May 2019, Pages 1620–1629, https://academic.oup.com/eurheartj/article/40/20/1620/5229545 https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehy695. 



Chaput JP; Després JP; Bouchard C; Tremblay A. The association between sleep duration and weight gain in adults: a 6-year prospective study from the Quebec Family Study. SLEEP 2008;31(4):517-523. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2279744/

Feng, P., Becker, B., Zheng, Y., Feng, T. (2017). Sleep deprivation affects fear memory consolidation: bi-stable amygdala connectivity with insula and ventromedial prefrontal cortex. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 13(2), 145-155.
https://psychcentral.com/blog/how-being-sleep-deprived-alters-a-brain-connection-that-causes-fear-and-anxiety/

 

Fysiotherapie en Wetenschap: http://www.fysiotherapiewetenschap.com/expert/23/zuurgraad-van-het-bloed-bij-copd , Dr. E. Elske Kusters, klinisch chemicus Bronovo ziekenhuis

Medics for Medics: http://www.medics4medics.com/nl/zuurbase-evenwicht

Longziekten band II Zie hypercapnie symptomen Prof. dr.M. Demedts, Prof.dr J.H Dijkman, Prof. dr. C Hilvering, Prof. dr. D.S Postma


Helm Els , MSc, Ninad Gujar, MSc, and Matthew P. Walker, PhD (2010 ) Sleep Deprivation Impairs the Accurate Recognition of Human Emotions  https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2831427/ 

Els van der Helm in Max Masterclass 11 november 2020:

https://www.maxvandaag.nl/programmas/tv/max-masterclass/max-masterclass/POW_04765788/

Helm, Els & Walker, Matthew. (2012). Sleep and Affective Brain Regulation. Social and Personality Psychology Compass. 6. 10.1111/j.1751-9004.2012.00464.x.


Hersenletsel-uitleg

Lin Xu, Chao Qiang Jiang, Tai Hing Lam, Bin Liu, Ya Li Jin, Tong Zhu, Wei Sen Zhang, Kar Keung Cheng, G. Neil ThomasSleep. 2011 May 1; 

| Short or Long Sleep Duration Is Associated with Memory Impairment in Older Chinese: the Guangzhou Biobank Cohort Study 34(5): 575–580. Published online 2011 May 1. doi: 10.1093/sleep/34.5.575 PMCID: PMC3079936



Lin Xu, MPH,1 Chao Qiang Jiang, MD,2 Tai Hing Lam, MD,1 Bin Liu, Master of Medicine,2 Ya Li Jin, Master of epidemiology,2 Tong Zhu, Master of Medicine,2 Wei Sen Zhang, PhD,2 Kar Keung Cheng, PhD,3 and G. Neil Thomas, PhD (2011) Short or Long Sleep Duration Is Associated with Memory Impairment in Older Chinese: the Guangzhou Biobank Cohort Study. . 2011 May 1; 34(5): 575–580. Published online 2011 May 1. doi: 10.1093/sleep/34.5.575

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3079936/

 

Neurology; University of California, San Diego- proefschrift van dr. Liat Ayalon (April 15, 2009) Neurology;

, (2011)
STRUCTURAL BRAIN MORPHOLOGY OF THE HUMAN PREFRONTAL CORTEX PREDICTS INTER-INDIVIDUAL DIFFERENCES IN NREM SLOW WAVE HOMEOSTASIS


Sleep Loss Can Cause Death through Accumulation of Reactive Oxygen Species in the Gut (2020)